livemarks sitemap
Ուրբաթ, Դեկտեմբերի 06, 2019

(Ըստ սասունցիների ազգագրական սովորույթների)

hay1Հնուց անտի մարդկային հասարակության մեջ որոշված են եղել նրա անդամների տեղն ու դիրքը, պարտականություններն ու իրավունքները, որոնք տարբերվել են ըստ սեռատարիքային պատկանելության: Սեռատարիքային խմբերի բաժանվածությունը հատուկ է եղել համայնատոհմական կացութաձեւ ապրած բոլոր ժողովուրդներին, ինչի դրսեւորումները պահպանվել են անգամ մինչեւ XXI դարը: Հայ իրականության մեջ դրանց պահպանմանը, անշուշտ, նպաստել են սոցիալ-տնտեսական եւ պատմաքաղաքական իրավիճակը, սովորութային իրավունքը, եկեղեցին: Դրանք հատկապես ակնառու դրսեւորվել են նահապետական գերդաստանի նիստուկացում, որտեղ զբաղմունքները բաժանված էին` դրսի աշխատանքը տղամարդկանց, իսկ ներսինը` կանանց միջեւ: Հատկապես կարեւորվում է գերդաստանի նահապետի ու նրա կնոջ դերը, որոնք, առաջնորդվելով նշված չափանիշներով, կարողանում էին հաստատուն պահել հասարակության հիմքը հանդիսացող ընտանիքի ամրությունը:

Հայ ժողովրդի սովորութային համակարգում կին թե տղամարդ դաստիարակվում էին իրենց դերին լիարժեք ծառայելու գիտակցությամբ: Հայ կինը պարտավոր էր հետեւել ընդունված ավանդական որոշ չափանիշների` հնազանդություն, հավատարմություն, տնային աշխատանքներին նվիրվելու պատրաստակամություն, իր ու նոր ընտանիքի մշակութային միջավայրին հարմարվողություն եւ այլն: Կյանքը ընտանեկան խիստ պայմանների մեջ էր մշակել որոշակի սովորութային օրենքներ, կանոնակարգումներ, որոնց հետեւում էին սրբությամբ: Կինը մանկուց դաստիարակվում էր ընտանիքի շահերի պաշտպանության եւ հավատարմության ու ավանդույթների պահպանման, հնազանդության ոգով:

Ամուսնուն հնազանդվելը կնոջ կարեւոր պարտականություններից մեկն էր:

Այս պարտականության հետ սերտորեն կապված էր կնոջից հնազանդություն պահանջելու ամուսնու իրավունքը: Այս մասին են վկայում ոչ միայն ազգագրական նյութերը, այլեւ եկեղեցական գրականությունը, ձեռագիր մատյանները:

Կնոջ գործերին խառնվող, կանանց խոսակցությանը մեջ ընկնող, կնոջ թելադրանքով շարժվող տղամարդուն հասարակությունը ամոթանք էր տալիս. «Գնա, քո կնգա փեշի տակ մտի», «Գնգադ լաչիգ վըր քո գլխուն», «Գնա, կնգադ յազման կապա»: Կնոջը ենթակա տղամարդուն հաճախ դիմում էին իր կնոջ անունով` «Իլգա Մուշո», «Փառո Մուշո». դրանք տղամարդու համար ամենավիրավորական արտահայտություններից էին: Այս առումով տեղին է հիշել «Սասնա ծռեր» էպոսից հետեւյալ հատվածը. «Մելիքի կնիկ` Իսմիլ խաթուն միտք էրավ, էսած. «իմ մոտեն տղա չելավ, էլնի, մեր ազգին տիրություն էնի. թե օր սասնեցոց մոտեն կրակ չառնինք, մենք կը մնանք շիվար»: Իսմիլ խաթուն թուղթ ճամպխեց Մհերին` գաս գլոխ իմ խետ մեկ էնիս: Ուր գոդիկ լաչիկ լէ խետ օղարկեց` թէ չգաս, քանց ինձ կնիկ իս»: Մհերը համաձայնում է գնալ, այլապես` «օր ես չէրթամ, կ’էղնիմ կնգա կնիգ»: Կնոջ կարեւոր պարտականությունների շարքում ամուսնու տոհմանվան եւ դասային դրության ընդունումն էր:

hay2Ամուսնու տոհմանունն ընդունելն ուներ անգիր օրենքի կամ սովորութաիրավական պարտականության ուժ: Թեեւ այդ պարտականությունը օրենսդրական ոչ մի ակտով սահմանված չէր, բայց եղել է մշտապես գործող կարգ: Ամուսնու տոհմի համար մեծ անպատվություն էր, եթե կինը արհամարհում էր նրա տոհմանունը:

Ամուսնական հավատարմությունը կնոջ կարեւորագույն պարտականությունն էր, որից ամեն մի նահանջ դաժանորեն պատժվում էր: Կնոջից պահանջվում էր լինել ավելի հանդուրժող, ողջախոհ եւ ամուսնուն հավատարիմ: Ամուսնալուծության համար կնոջից բաժանվելու հիմնական պատճառներն էին չբերությունը, վարքը, հիվանդությունները, դիվահարությունը:

Ամուսնու մահից հետո կինը պարտավոր էր մեկ տարուց ոչ պակաս մնալ ամուսնու տանը: Այդ տեւողությունը կոչվում էր սգո տարի: Ամուսնու մահվան տարին նշելուց հետո միայն կարող էր խոսք լինել երիտասարդ կնոջ բաժանքի մասին: Դա հանգուցյալի հիշատակը հարգելու բարոյաիրավական տուրք էր` կոչված ծառայելու հանգուցյալից ծնված եւ ծնվելիք զավակի գույքային իրավունքների պաշտպանությանը: Եթե նա վաղաժամ ամուսնանար, որի սովորույթը չկար, կզրկվեր նաեւ գույքային իրավունքներից: Երկարատեւ անհայտ բացակայողի, կամ ամուսնու մահվան դեպքում կանոնական գրականությունը եւ ազգագրական սովորույթները այդ ժամկետը սահմանել են յոթ տարի:

Կնոջ անձնական կարեւոր պարտականություններից էր տան կրակարանն անշեջ պահելը: Այս պարտականությունը շատ հին է եւ աղերսվում է կրոնական հին հավատալիքների հետ: Այն կինը, որի անգործության կամ անփութության պատճառով հանգչում էր ընտանիքի կրակը կամ անթեղը, անարժան էր համարվում տանտիկին կոչվելու: Հայկական ժողովրդական մի ասացվածքի համաձայն` կնոջ մահը համեմատվում է տան օջախի հանգչելու հետ, ինչը մեծ դժբախտության նշան էր: Ամուսինը կնոջ մահը ողբում էր հետեւյալ խոսքերով. «Մեկը չունիմ օճախս վառի, մեկը չունիմ տանս կրակը անի, ճրագը վառի»: Եվ քանի որ կինն էր օջախի կրակի անշեջ պահելու պատասխանատուն, նա էլ սահմանել էր հետեւյալ արգելքները. չթքել կրակի վրա, ջուր չլցնել, այն փոխ չտալ, երբեք չհանգցնել եւ այլն: Թոնիր-օջախը հայոց մեջ դիտվել է սրբություն: Ժողովրդական ընկալմամբ ընտանիք, օջախ բառերը հոմանիշ են եւ հաճախ գործածվել են տուն, ծուխ, երբեմն նաեւ` տանտիրուհի, տանտիկին իմաստներով: Պաշտամունքային առումով օջախները նախնիների պաշտամունքի վայրն էին, ողջերի համար պահպանիչ էին ծառայում, խորհրդանշում էին տոհմի հարստությունը, հարատեւությունը, առողջ սերունդը, բարեկեցությունը: Այս բոլորի երաշխավորն ու պահպանողը տանտիկինն էր:

Տղամարդը գույքային, այդ թվում` ամուսինների, ծնողների եւ զավակների ու մերձավոր ազգականների ինչքային հարաբերություններում ճանաչված էր սեփականության իրավունքի լիարժեք սուբյեկտ: Մինչդեռ կինը այդ իրավունքը չուներ իր ամուսնու նույնպիսի սեփականության նկատմամբ, ինչպես եւ համատեղ կյանքի ընթացքում ամուսնու ձեռք բերած ունեցվածքի ու երեխաների նկատմամբ:

hayՄիայն տարիների ընթացքում, արդեն զավակների տեր կինը աստիճանաբար ձեռք էր բերում մասնակի ազատություն: Կինը հասարակության լիարժեք անդամ էր դառնում միայն մեծ տարիքում: Ի նշան հարգանքի, երբ բազմազավակ տարեց կին էր անցնում, ջահել տղամարդիկ ոտքի էին կանգնում եւ խոնարհվում, դադարեցնում էին ամեն կարգի կռիվ ու վիճաբանություն, երբ միջամտում էր նա: Զգալի տարբերություն կար լեռնային ու հովտային շրջաններում կնոջ կյանքի ձեւերի ու տնտեսության մեջ կնոջ ունեցած դերերի միջեւ:

Լեռնային շրջաններում սովորաբար կայուն պահպանված էին կյանքի հնավանդ ձեւերը, մարդիկ ապրում էին կատարյալ նահապետական պարզության մեջ, մինչդեռ հովտային շրջաններում, շփման ազդեցությամբ կնոջ կենցաղավարման եղանակը փոխվում եւ բազմատեսակ էր դառնում: Այս առումով, սակայն, բացառություն է Սասունը: Այստեղ, ի տարբերություն գերազանցապես դաշտավարությամբ զբաղվող գերդաստանների, կանայք առավել չափով էին մասնակցում եւ տղամարդուն հավասար լծվում դաշտային աշխատանքի: Սասունում կանանց մի մասը, հիմնականում երիտասարդները, մնում էին տանը եւ զբաղվում տնային ու հողագործական դժվարին գործերով, իսկ մյուսները վարում էին սարվորի կյանք` ապահովելով կաթնամթերքների մշակումը եւ պահեստավորումը: Այս հանգամանքը որոշակիորեն բարձրացնում էր լեռնցի կնոջ, առանձնապես տանտիրուհու հեղինակությունը, որը ղեկավարում էր տնային տնտեսության մի շարք բնագավառներ:

ՌԱՖԻԿ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

(Շարունակելի)

Մեկնաբանել


Անվտանգության կոդ
Վերաբեռնել

TOP 20

Վերջին մեկնաբանվածները

Նորություններ

Արդեն կրպակներում

Հումոր

humor

levgroup

poqrikner.am

poqrikner

Miss & Mister Z

miss-z

Коллекции КП

Մեր էջը Facebook-ում